Een stad die zijn imago moest redden

Harderwijk had in 16de eeuw een imagoprobleem: dit was het plan om dat op te lossen

In de 16de eeuw twijfelen steeds meer mensen aan de katholieke kerk. Harderwijk gaat daarin zover, dat de kerk ingrijpt. Het stadsbestuur moet de stad redden en bedenkt een slim plan. Wat dat was? Het antwoord zie je nog altijd op het plafond van de Grote Kerk.

PAUL HARTMAN

Harderwijk

Augustus 2025. Ver boven de kerkvloer, op een metershoge steiger, bestuderen Jos de Weerd, koster Jaap Boone en restaurator Aafje Bouwhuis een nauwelijks zichtbaar restant van een oude schildering. Ze kijken naar de vervaagde afbeelding van een man. Zijn identiteit is een mysterie. Toch is het drietal ervan overtuigd dat het naar een belangrijk persoon kijkt: degene die bepaalde welke bijbelverhalen op de gewelven werden geschilderd. Terwijl hij de schildering bestudeert, begint er bij De Weerd iets te dagen. De man draagt een bonnet, een soort muts. Daaronder zijn krullen zichtbaar, een opvallende wipneus, een open mond met onderkin en grote handen die een spreekgebaar maken.

Portret
De gelijkenis is treffend, denkt De Weerd. De man lijkt sprekend op een portret dat in Utrecht hangt, van de godgeleerde Wolter van Byler. Ineens valt alles op zijn plek. Van Byler komt uit Harderwijk en werkte mee aan het ontwerp van de Goudse Glazen, een beroemd glasraam in de Sint-Janskerk in Gouda. Voor De Weerd is de zaak daarmee rond. De vergeten figuur op de muur blijkt niemand minder dan de ontwerper van de plafondschilderingen in de Grote Kerk: Wolter van Byler.

Cruciaal puzzelstukje
Met deze ontdekking valt een belangrijk deel van de puzzel op zijn plaats. Eindelijk wordt duidelijk welk verhaal de schilderingen moesten vertellen, en waarom juist dit ontwerp werd gekozen. De nieuwe inzichten staan centraal in het boek Kerk in een Kettersnest van Jos de Weerd (35) uit Elspeet, dat vorige maand verscheen. Hij is historicus op het gebied van religie en verbonden aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Om te begrijpen waarom die schilderingen werden gemaakt, moeten we terug naar de zestiende eeuw. Het is een woelige tijd. Het protestantisme rukt op en voor het eerst in ruim duizend jaar begint de macht van de katholieke kerk af te brokkelen. Overal in Europa laaien geloofstwisten op.

Ook in Harderwijk lopen de spanningen op. De stad staat bekend als een kettersnest, waar afvallige ideeën over het geloof vrij spel krijgen. Het stadsbestuur probeert koste wat kost te voorkomen dat de stad verder in opspraak raakt."De gewelfschilderingen moesten daarbij helpen", vertelt De Weerd. "Ze waren niet alleen mooie versiering: ze moesten de buitenwereld laten zien dat Harderwijk een trouwe katholieke stad was."

Luther
In de eerste helft van de zestiende eeuw maakt Harderwijk deel uit van de Hanze, het internationale netwerk van handelssteden. Dat is goed voor de economie en brengt rijkdom naar de stad. Maar niet alleen goederen worden vervoerd. Dankzij de uitvinding van de drukpers vinden ook boeken, pamfletten en nieuwe ideeën hun weg door Europa. Zo bereiken ook de stellingen van Maarten Luther de stad. Zijn ideeën vormen de basis voor het protestantisme. "Boekjes kwamen in Harderwijkse huiskamers op de leestafels te liggen en werden daar hardop voorgelezen", vertelt De Weerd. "Op die manier verspreidden Luthers ideeën zich razendsnel."

Harderwijk in het vizier
In Brussel groeit ondertussen de bezorgdheid over wat er in Harderwijk gebeurt. De inquisitie wordt op de stad afgestuurd, de gevreesde opsporingsdienst van de kerk. Die moet mensen opsporen van wie de ideeën afwijken van de officiële geloofsleer - en hen soms ook bestraffen. De monniken die deze taak op zich nemen, zijn berucht en staan bekend als 'honden van de Heer'. Inquisiteur Berend Gruwel wil inwoners verhoren en boeken doorzoeken op verboden ideeën. "Maar het stadsbestuur verzette zich daartegen", zegt De Weerd. "Dat wilde de rust bewaren en voorkomen dat de situatie verder escaleerde." Olie op het vuur is een voorstelling van een theatergezelschap. De acteurs strooien volgens geruchten met ketterse grappen en toespelingen. Gruwel is woedend en eist opheldering. De schepenen proberen de angel uit het conflict te halen. Volgens hen wordt de zaak overdreven. "En het script? Dat was toevallig nergens meer te vinden." Toch beseft het stadsbestuur dat het iets moet doen aan de reputatie van de stad. De gewelven van de Grote Kerk bieden hiervoor de perfecte gelegenheid. De schilderingen moeten een eerbetoon worden aan het christelijke geloof en laten zien dat Harderwijk trouw is aan de katholieke kerk. Van Byler wordt rond 1555 gevraagd het ontwerp te maken. Zulke plafondschilderingen zijn meer dan losse Bijbelse plaatjes. Elke afbeelding is onderdeel van een groter verhaal. Volgens De Weerd sloten de schilderingen bewust aan bij twee kampen: de katholieke kerk én de aanhangers van de nieuwe protestantse stroming.

Strak de Bijbel volgen
Van Byler houdt zich strikt aan de Bijbel. Hij kiest verhalen over de wonderen van Jezus en het leven van Johannes de Doper. Bij bijna elke afbeelding laat hij teksten aanbrengen in het Nederlands, en dus niet in het Latijn. Dat sluit aan bij een belangrijk idee van Luther: de Bijbel moet voor iedereen te begrijpen zijn. Ook over de rol van Maria wordt zorgvuldig nagedacht. In veel katholieke kerken is Maria bijna een hemelse verschijning, omgeven door goddelijke symbolen. Van Byler doet het anders. Hij schildert haar huwelijk met Jozef: Maria als mens van vlees en bloed.

Dode kat
Toch slaagt het plan uiteindelijk niet. De schilderingen kunnen niet voorkomen dat de religieuze spanningen verder oplopen. "Tijdens de Beeldenstorm van 1566 werd De Grote Kerk bestormd", zegt De Weerd. "Relschoppers trokken het grote kruis naar beneden, sloegen het Mariabeeld het hoofd af en lieten een dode kat achter in het kerkgebouw." De schilderingen ontsnappen aan de Beeldenstorm omdat de vernielers er niet bij kunnen. Maar aan het begin van de zeventiende eeuw worden ze overgeschilderd met kalk. In 1969 worden de schilderingen herontdekt. Sindsdien zijn ze stap voor stap gerestaureerd. Dankzij De Weerd weten we nu ook waaróm ze er kwamen, en wat ze moesten vertellen.

Het verhaal van de Vrouwekerk van auteur Jos de Weerd

Wat was het woensdag een indrukwekkende en sfeervolle avond in de Grote Kerk!

Tijdens deze avond vond de feestelijke presentatie plaats van het boek 'Kerk in een kettersnest', geschreven door Jos de Weerd. Het eerste exemplaar werd uitgereikt aan restauratoren Aafje Bouwhuis en Nanon Journée, in een prachtig programma vol geschiedenis, muziek en ontmoeting.

Bezoekers werden meegenomen in 'Het verhaal van de Vrouwekerk' over de rijke geschiedenis van de kerk, omlijst door indrukwekkende livemuziek, een bijzondere lichtshow en verhalen over de eeuwenoude gewelfschilderingen. Ook de gesprekken van René Arendsen met Koen Goudriaan, Jos de Weerd, Aafje Bouwhuis en Nanon Journée, de opening van ds. Lustig én de muziek van Jo Anne Assink, Karel-Jan Karels en Jaap Zwart maakten grote indruk.

De avond werd afgesloten met een signeersessie en gezellige borrel. Heel veel dank aan iedereen die deze bijzondere avond mogelijk heeft gemaakt en natuurlijk aan iedereen die erbij was.

foto's Wim Balke

lees hier het artikel van Marco Jansen in de Harderwijker Courant 

Oplevering gewelfschilderingen op hoogte gevierd: ‘Een uniek beeldverhaal’

7 december 2025 

Bron: HarderwijkseZaken.nl

Zeven jaar, met tussenpauzes, nam de restauratie van de gewelfschilderijen van de Grote Kerk in beslag. Bij de afronding van de laatste fase van het project hebben de restauratoren alle betrokken partijen uitgenodigd voor een feestelijk moment op de steiger. 

Op 22 meter hoogte wordt teruggeblikt op de operatie. ,,Een unieke gelegenheid op een magische plek.”

Magische plek
Een dag voordat de steiger wordt afgebouwd, zijn betrokkenen uitgenodigd voor een kleinschalig feestje om de oplevering te vieren. Van kerkrentmeesters, koster, bouwdirectie, aannemer, steigerbouwer, voegers, glas in lood glazenier, tot schoonmakers, en mensen van de stichting vrienden van de Grote Kerk en de gemeente Harderwijk. Met een film worden ze meegenomen in het project, waarna het glas geheven wordt op de afronding van het laatste deel, waarmee in augustus 2025 is gestart.
 
Aafje Bouwhuis uit Arnhem en Nanon Journée uit Deventer zijn gespecialiseerd in de conservatie van muurschilderingen. Met onderbrekingen zijn zij al vanaf 2018 in de Grote Kerk actief. De restauratoren begonnen beneden met de kolommen met apostelen, in 2020 begon het herstel van de gewelfschilderingen van het zuidtransept en ze eindigen in november 2025 met de restauratie van het noordtransept.
 
Uniek beeldverhaal
,,Dat laatste staartje was wel het meest bijzondere”, vertelt Bouwhuis. ,,Wat het uniek maakt is dat alle mensen die in 1561 en 1562 de kerk hebben gebouwd levensgroot zijn afgebeeld op de gewelven. De schilder zelf en zijn dochter, de kerkrentmeesters, de stukadoor en zijn zoon, de steenhouwer, de metselaar. De burgerweeshuismeester waar ze waarschijnlijk sliepen. Kortom iedereen die betrokken was bij de bouw. Dat zien we nergens terug in Nederland, op geen enkel gewelf.”

Opvallend is de positie van de dochter van de schilder, prominent vooraan tussen de kerkrentmeesters. Zij is ook een stuk groter afgebeeld dan de zoon van de stukadoor.

De kunstenaar mocht in die periode - de Renaissance - aanwezig zijn bij de bouw en heeft bij zijn beeldverhaal ook de werken van Jezus afgebeeld. Ook werden mensen met open beurzen en geldzakken afgebeeld. Wat daar de reden van was, kan Bouwhuis niet verklaren. ,,Misschien was het geld op om de werkers te betalen.”

Half vergaan
Tijdens de restauratie werd ook de identiteit van een vaag beeld bekend. ,,Het was half vergaan en door de onthechting was het beeld vertroebeld. We hebben het met kalkmengsels weer vast en afleesbaar gemaakt. Afschilderen kunnen we niet, want dan doe je aan geschiedvervalsing.”

Het verwaarloosde figuur was lang onbekend. Gedacht werd dat het een schilder of werker zou zijn, maar het bleek de belangrijkste figuur te zijn: de bedenker van het beeldverhaal. ,,De schrijver van het nieuwe boek over de gewelfschilderingen, Jos de Weerd, heeft onderzoek gedaan. Hij had een afbeelding van een olieverfportret, wat sprekend leek op de muurschildering. Zo leidde alles naar de in Harderwijk geboren Wolter van Bylaer, een vermogend en religieus hooggeplaatst persoon in de Johannieterorde van Utrecht. Hij overleed in 1560.”
 
Consolideren
De schilderingen zijn in de jaren 70 al eens geretoucheerd. Doordat het gebouw ‘werkt’ zijn er veel scheuren ontstaan. Oude restauratievullingen uit die tijd zijn vervangen. Wat origineel is, blijft ongemoeid, benadrukt Bouwhuis. ,,Door arceringen met aquarel en schilderen met kalkverf proberen we herkenbaar te retoucheren, zodat je wel ziet dat wat een restaurator toevoegt niet origineel is.”
 
Het schilderen is maar een klein deel van het restauratiewerk, zegt Bouwhuis. Ook zelfstandig restauratoren Lynn van Rijnsoever en Daniël Oudman hebben meegewerkt.

,,We repareren en dichten vooral scheuren en injecteren deze met authentieke kalkmortels die we zelf maken. Uithakken, voegen, scheuren dichten en mortel verwerken is specialistisch werk. We doen alles en zorgen dat het goed behouden blijft. Wij hebben van onderaf gewerkt, de bouwvakkers van de aannemer Hulshof Bouw & Restauratie uit Harderwijk hebben de scheuren in de kap (op 30 meter hoogte) gedicht. Zonder hulp kan zo’n project niet in drie maanden worden afgerond.”

Bouwhuis is tevreden en dankbaar. ,,Ik ben opgelucht dat het gelukt is op tijd klaar is, want op 12 december is een concert waar ze veel inkomsten uit genereren. Maar ik heb ook weemoed, want werken in deze kerk was voor ons de hoofdprijs en heel bijzonder. We zijn van de kerk gaan houden. De schilderwerken zijn van topkwaliteit, hier komt niets meer overheen.”
 
Drees Timmer zit in het bouwteam van de renovatie en is kerkrentmeester van de hervormde gemeente Grote Kerk. Hij is verantwoordelijk voor de financiële en bouwkundige uitvoering. ,,Er is veel geld nodig om alles dekkend te krijgen en afhankelijk van subsidies en giften is dit in fases uitgevoerd. Het is prettig verlopen en financieel zijn we mooi binnen de begroting gebleven. De binnenkant is nu voltooid, het voegwerk aan de voorgevel duurt nog een jaar.”
 
Naamsbekendheid
Voor extra inkomsten en meer naamsbekendheid worden er steeds meer activiteiten en acties georganiseerd. Sinds twee jaar is er de gewelventour en onlangs was er een concert. Piet Pijlman van de stichting Vrienden van de Grote Kerk: ,,We verkopen onder andere promotieartikelen, mensen kunnen doneren in de houten huisjes, we zijn actief met het werven van donateurs en we begeleiden als stichting bij subsidieaanvragen. In juni komt er tijdens een symposium een boek uit over de gewelfschilderingen.”

Publiek geniet van Intercontinental Ensemble en Popschool

De Grote Kerk in Concert was een try-out van de stichting Vrienden van de Grote Kerk Harderwijk, die na afloop smaakte naar meer. Voor de organisatie en het publiek, maar zeker ook voor de optredende musici van het Intercontinental Ensemble uit Amsterdam en het duo van de Popschool Harderwijk.

Het Intercontinental Ensemble uit Amsterdam speelde Beethoven’s Septet en na de pauze de bekendere Vijfde Symfonie van Beethoven. Het publiek genoot van een indrukwekkend en intens optreden en waardeerde dit met een lang applaus.

Marco Jansen zorgde voor een mooi verslag van dit concert ( klik op de link)